دبیرکل جایزه نوآوری اجتماعی: زبستبوم مشارکت اجتماعی توسعه نیافته است
✅زبست بوم مشارکت اجتماعی توسعه نیافته است
⭕️محمدمهدی جعفری دبیرکل جایزه نوآوری اجتماعی (جانا) در نشست تخصصی «نوآوری اجتماعی از رویا تا واقعیت» نوزدهمین کنفرانس مدیریت فناوری و نوآوری:
🌀به عنوان دبیرکل جایزه نوآوری اجتماعی جانا، با نگرانی به این نتیجه رسیدهام که در حل مسائل اجتماعی کشور در حال رسیدن به یک بنبست هستیم و ریشه این مشکل را در توسعه نیافتن اکوسیستم مشارکت اجتماعی میبینم.
🌀ورود من و مجموعهام، بنیاد زندگی، به عرصه نوآوری اجتماعی برخلاف تصور، از یک برنامهریزی دقیق شروع نشد، بلکه از یک پیشنهاد غیرمنتظره آغاز شد. سالها در حوزههای انرژی، علم و فناوری فعال بودیم تا اینکه یک نهاد خیریه از ما خواست تا بررسی کنیم کشورهای مختلف چگونه امور خیریه و فعالیتهای اجتماعی را مدیریت میکنند. در ابتدا، این حوزه را سنتی، کماهمیت و دور از فضای کسبوکار تصور میکردیم، اما نتایج پژوهش، نگاه ما را دگرگون کرد.
🌀مطالعهای که قرار بود شش ماه طول بکشد، به یک سال و نیم کشید. در این مدت، سی جلد گزارش درباره تجربه کشورهایی مانند آمریکا، انگلستان، روسیه، قطر و امارات تهیه کردیم. باورکردنی نبود که کشوری مثل آمریکا با اقتصاد آزاد، بیش از دو میلیون نهاد اجتماعی فعال دارد، یا اینکه انگلستان به عنوان مهد خیریههای جهان شناخته میشود.
🌀یکی از یافتههای مهم این تحقیق برایم، نقش تعیینکننده مردم در اداره دانشگاههای بزرگ جهان بود. به عنوان مثال، دانشگاه هاروارد با بیش از پنجاه میلیارد دلار موقوفه، نمونهای درخشان از دانشگاهداری مبتنی بر حضور مردم است. این در حالی است که روند در کشور ما کاملاً برعکس شده و آموزش عالی به شکلی کامل دولتی و متمرکز درآمده است.
🌀این تضاد برایم دردناک است، زیرا به یاد میآورم که بزرگترین تجربه مشارکت مردمی تاریخ معاصر در همین ایران رقم خورده است — ما سختترین مسئله امنیتی و نظامی، یعنی جنگ، را با مشارکت مستقیم مردم مدیریت کردیم. اما پس از جنگ، دولت در موضع قدرت مطلق قرار گرفت و به مردم گفت فقط دریافتکننده خدمات باشند. نتیجه این شد که نهادهای اجتماعی به تدریج تضعیف و حذف شدند.
🌀همین خلأ بود که باعث شکلگیری بنیاد زندگی به عنوان یک سازمان مردمنهاد شد، با این امید که بتواند بار دیگر زمینه مشارکت اجتماعی و حکمرانی مردمی را تقویت کند. تجربه کشورهای توسعهیافته به من ثابت کرده که پیشرفت بدون تقویت نهادهای مدنی و اجتماعی غیرممکن است. حتی دریافت مجوز برای همین بنیاد هم خود چالشی بزرگ بود — دو سال در صف وزارت کشور ایستادیم تا مجوز فعالیت گرفتیم.
🌀همیشه از خودم میپرسم: اگر اکوسیستم مشارکت اجتماعی در کشور توسعه یابد، چه کارهای بزرگی میتوان انجام داد؟ ما در حد توان خود سعی کردهایم به رفع برخی آسیبهای اجتماعی کمک کنیم، اما مواجهه با مسائل متعدد به من نشان داد که بسیاری از این مشکلات از سازوکارهای معمول حلوفصل خارج هستند.
🌀بخش قابل توجهی از مسائل اجتماعی کشور دچار «شکست بازار» شدهاند. یعنی مکانیسم بازار — که بر پایه عرضه و تقاضا و منافع سهامداران حرکت میکند — به تنهایی قادر به حل مسائل غیرانتفاعی یا با بازده اجتماعی نامشخص نیست. از طرف دیگر، دولت نیز در بسیاری موارد توانایی حل تمام این مسائل را ندارد.
🌀من عمیقاً معتقدم که «بخش سوم» — یعنی نهادهای مردمنهاد و جامعه مدنی — باید در این فضای خالی وارد عمل شوند. این نهادها هم میتوانند مشارکت اجتماعی را افزایش دهند و هم در حل مسائل پیچیده اجتماعی نقشآفرینی کنند.
🌀مطالعات تیم ما نشان میدهد که نهادهای بخش سوم معمولاً مسیر مشخصی برای مواجهه با یک مسئله اجتماعی انتخاب میکنند و به دنبال راهکارهای اجتماعی برای حل آن هستند. برای مثال، در مواجهه با معضلاتی مثل اعتیاد یا فقر، آنها راهکارهای اجتماعی متفاوت و مؤثری تعریف و اجرا میکنند.
🌀برای من روشن است که راه برونرفت، تقویت نهادهای مدنی و ایجاد سازوکارهای همافزا بین دولت، بازار و جامعه مدنی است. تحقق این رویکرد است که میتواند بخشی از خلأهای فعلی در حل مسائل اجتماعی کشورمان را پر کند.
پاسخها